This File Last Updated: 2010/01/04


Return to the Yanka Bryl Web page     Go to the Belarusian Writers Web page     Go to the Famous Belarusians Web page     Go to the A Belarus Miscellany Topic List



Short Story: "Halya" -- Section 1 of 4

Галя

    Янка Брыль

    Калісьці, пры панах, гэта быў хутар. З шасцю дзесяцінамі добрага поля адразу за садам, з новым вялікім гумном, двума хлявамі і малой старасвецкай хатай. Без шчыта яна, наўкруг накрытая саломай, зялёнай ад моху, нізка насунутай на малыя прыплюшчаныя вокны. Так і глядзела на свет, як сам гаспадар, заўсёды зажмураны Данька, стары Хамёнак, бязлобая галава якога нібы ўрасла ў зімовую шапку - аблезлы, раней, калі верыць старому, гарадскі каракулевы каўпак.

    Цяпер гэты каўпак недзе яшчэ ўсё валяецца на гарышчы, а сам Данька Хамёнак ляжыць на ўзгорку пад хвойкамі і муравой. Ад хутара застаўся толькі сад, скрыпучы журавель над зрубам студні і тая самая хата.

    У хаце ад усёй Хамёнкавай сям'і ўцалела толькі нявестка Галя з дзецьмі, хлопцам і дзяўчынкай.

    Спакойны жнівеньскі вечар. Сонца зайшло. Галін хлопец, падлетак Антось, пайшоў у поле да малатарні. На верхавіне старой ліпы за агародам пагасла чырвань на лісці; шпакі ўзняліся з голля і панеслі свой кірмаш у вёску. Пад паветкай за сенцамі, аддаўшы вячэрні ўдой, лягла на свежым подсціле карова. У хаце за сталом сядзіць чарнявая Сонечка, на поўны рот запіваючы хлеб сырадоем. Тонкія загарэлыя ножкі яе, як і ва ўсіх пастушкоў, папораны ржышчам. Сонечка памыла іх каля студні халоднай вадой, і ногі садзеюць да самых каленак. Яна то пацірае іх адна аб адну, то проста стрыжэ імі пад высокай лавай. Сонечка хоча гаварыць.

    - Мамка, - кажа яна, - а сёння Лёня Сцяпанаў смяяўся з мяне. Ты, кажа, пані. Ты, кажа, хутаранка. А чаму? Чаму ён смяецца?

    Галя стаіць, прыпёршыся да шафкі з посудам, амаль прысеўшы на яе. Над галавою Галі, на сцяне - стары гадзіннік. На запыленым цыферблаце яго напісана не нашымі літарамі нейкае слова. За ўсе гады, пакуль гадзіннік тут вісіць, ніхто нават не пацікавіўся, што яно азначае. Наогул па гадзінніку разбіраліся толькі мужчыны і Галя. Свякруха пражыла свае семдзесят год, ні разу не падумаўшы аб тым, якое сёння чысло... Даўжэйшая стрэлка гадзінніка адламалася яшчэ ў вайну, кароткая стаіць на адным месцы тыдні ўжо, мусіць, са тры. Жніво. Галіны рукі, загарэлыя да лакцёў, гудуць ад стомы. Галя яшчэ ўсё як быццам не дома. У памяці бясконцым ланцужком ідуць адзін за адным вузлы перавяслаў, закручаныя спрытнымі пальцамі, адзін за адным кладуцца на пожні цяжкія снапы. У вушах яшчэ цокат жняяркі, паасобныя словы, абрыўкі песень, смех, шум збажыны і шоргат іржышча...

    - Мамка, чаму?

    Галя прыпамінае словы дачкі.

    - Чаму? - перапытала яна, яшчэ не гатовая да адказу. І Сонечка адказвае на пытанне сама.

    - Мы, кажа, у вёсцы жывём, - гаворыць яна, жуючы, - а вы на хутары. І дзед твой быў пан, і тата пан, і ты таксама паненка.

    - А ты скажы яму, што ён яшчэ дурны, - гаворыць Галя нейкім млявым, бяссільным ад стомы голасам.

    Яна хацела гаварыць яшчэ нешта, але раптам змоўкла. Слых яе зноў улавіў той самы, на момант згублены гул. У хаце, пад старым гадзіннікам зноў засталася яна не ўся, нібы не ўся яшчэ вярнулася з поля.

    - Ты еш, дачушка. Еш ды лажыся. Годзе.

    - А ты куды пойдзеш?

    - Я хутка прыйду.

    Галя стаіць за вішняком, успёршыся рукамі і грудзьмі на шэрую жэрдку старой агароджы. Галя глядзіць у поле. Ногі ў церпкай, халоднай расе, вочы - недзе далёка, далёка... У пшаніцы, якая даходзіць да самага вішняку, сакочуць конікі. Далей недзе - лён стаіць у пучках; таксама многа, многа льну. Яшчэ ўсё цёплы, не астыў ад спёкі, пахне, - смачна пахне, нібы прысмажаны алей... А над пшаніцай, над лёнам, над хлебнай, спакойнай зямлёй - высока ў небе поўны, усім задаволены месяц.

    Ды ўсё гэта так сабе, усё гэта - дзеля таго, каб далёка над полем разносіўся гул, грукатанне трактара. Там, дзе ён, дзе сядзіць за рулём той адзіны ва ўсім гэтым свеце, каму ад болю сэрца, ад цяжкай журбы хочацца крыкнуць:

    - Ся-ро-жа-а! Ся-рож-ка-а!!

    Ён даўно ўжо Сяргей, а не Сярожа, ён даўно ўжо забыўся, - відаць, выцер з памяці ўсё, што калісьці было. А ты крычы, ты ўспамінай, раздзірай сваю душу, дурніца, хоць да крыві...

    А то ж было яно, было, калі ён быў і для яе Сярожка. Ох, як даўно гэта было! Не, не даўно, здаецца, толькі ўчора.

    Галя толькі яшчэ на дзеўку бралася, калі ў іх вёску, Гаросіцу, прыйшлі з Касцюкоў краўцы-кажушнікі, два здаравенныя панурыя браты. Абодва ў доўгіх кажухах, нібы ў доказ таго, што не заўсёды шавец ходзіць без ботаў, абодва ў вялізных шапках, нібы па цэлай авечцы ў іх на галаве, абодва ў лапцях і вусатыя.

    - Дзеўкі, глядзіце - Торбы ідуць! - заўважыла іх праз акно адна з дзяўчат-кудзельніц.

    Кажушнікі і сапраўды так называліся - Торба. Цімох Торба і Ціхан Торба. Мала ведаючы іх - не пазнаеш, каторы Ціхан, каторы Цімох.

    - І нейкі хлопец з імі, дзеўкі, гвалт! Дальбог, харошанькі! З гармонікам!

    І праўда - з кажушнікамі ішоў дзяцюк... Ну, проста хлопчык! У кароткім кажушку, у ботах, з гармонікам за плячыма. Адна з дзяўчат пастукала галоўкай верацяна ў акно. Ён, вядома, пачуў, азірнуўся. Узмахнуў рукою і стаў, засмяяўся: «Добры дзень!» Можа, нават зайшоў бы ў хату, ды вось адзін Торба, што ішоў з драўлянай планкай-метрам у руцэ, азірнуўся таксама, нешта сказаў, і хлопец пайшоў. Дзіўным здалося дзяўчатам, а потым і ўсім у Гаросіцы, што ў аднаго з гэтых Торбаў ды можа быць такі сын. Такі беленькі, спрытны... Зусім нібы чужы каля тых двух вусатых здаравілаў.

    Ён быў іхні пляменнік, сірата з далёкай вёскі. Завуць Сяргей, а прозвішча таксама дзіўнае, як у дзядзькоў, але прыгожае - Юрачка. Вельмі ж да твару яно Сяргею. Так яго і завуць: хто - Сярожа, хто - Юрачка.

    Ну, спрытны быў, вясёлы Юрачка, харошы! Дзядзькі яго - вялізныя, а ўсё ж улазілі яны ў найменшую хату. Здымуць шапкі свае, кажухі, застануцца з аднымі вусамі, прысядуць да стала - толькі сапуць над аўчынамі. Так і жывуць на свеце - моўчкі. А Юрачку ў кожнай хаце было цесна. Вядома, не адзін - з гармонікам. Часамі нават да вечара не можа датрываць: уваткне іголку ў кашулю на грудзях, закруціць нітачку, азірнецца на дзядзькоў ды за свой інструмент. Усё рабіў спраўна. Гармонік у яго не так сабе, а ў цётчыну хустку закручаны. Разгорне хустку - гармонік ажно зіхаціць, а расцягне яго - раздасца кожная хата!

    Адзін, два танцы прайграе - дзядзькі маўчаць. Пасля старэйшы Торба, Цімох, той, што з метрам хадзіў, прагудзе:

    - Можа, годзе, Сяргей? Можа, людзі не любяць?

    У адказ на гэта Юрачка крута, з разгону паварочваў вальс на «Мікіту».

    Людзі, што ў хаце былі, здаецца, ураз маладзелі. Дзяўчаты - ну, тыя адразу гатовы былі рвануцца з прасніц ды замяцеліць падоламі. Сам гаспадар, калі ён не зусім стары, пачынаў непрыкметна паварушваць пад лавай наскамі ботаў ці лапцей. Нават бабка, што памятае прыгон, і тая высоўвала з-за коміна галаву... А Юрачка патрэсваў, як жаўранак, чубам і ўслед за музыкай падпяваў:

      А Мікіта жыта вее,
      Мікіціха муку сее,
      Мікіта, Мікіта,
      Клінам шуба пашыта!..

    Молада, хораша, звонка спяваў гарманіст.

    Толькі дзядзькі маўчалі. Нават шыць не спыняліся. Ды таксама не скажаш пра іх, што не рады, асабліва ведаючы, што і гармонік Сяргею купілі яны.

    Вясёлы месяц быў тады ў Гаросіцы. Танцы, песні - штовечар! Шкада, што не хапіла ў іх аўчын на ўсю зіму...

    Ой, мамачка! Для ўсіх вясёлы, а для Галі... ну, і не кажы...

    Усё гэта - было.


Halya

    by Yanka Bryl

    In the days of the gentry, it had been a farmstead. Immediately beyond the orchard there had been six dessiatins of good fields, a big new threshing floor, two cow-houses, and a little cottage built in the old style. The thatched roof, sloping on four sides and green with moss, hung low over the tiny dim windows so that the cottage frowned at the world like its master, old Danka Khamenok, whose head seemed to have grown into the shabby old winter hat which, if he was to be believed, had once been an astrakhan hat bought in the city.

    That hat was still lying somewhere in the attic, but Danka Khamenok was buried on a grassy hillock under the pines. All that was left of the farm-stead was the orchard, a creaking sweep over the framework of the well, and the small cottage.

    Of the Khamenok family only the daughter-in-law, Halya, and her children, a boy and a girl, remained in the cottage.

    It was a serene evening in August. The sun had set. (Halya’s son, Antos, had gone to the thresher in the field. The leaves on the crown of the old linden-tree behind the kitchen-garden had lost their glow end the starlings had flown away, taking their noisy chatter to the village. After the evening milking, the cow was lying on a bed of fresh straw under a shed behind the porch. In the cottage, black-haired little Sonechka was sitting at the table and washing down a piece of bread with fresh milk. Like all children who tended cattle, her thin, tanned legs were covered with stubble scratches. She had washed them in cold water from the well, and now they were tingling all over. She kept rubbing them against each other and swinging them under the high stool.

    Sonechka was in a talkative mood.

    "Mummy," she said, "Lyonya Stepanov teased me today. ‘You’re gentry,’ he said. ‘You own a farm-stead.’ Why did he say that? Why did he laugh at me?"

    Halya was leaning against a small cupboard, half sitting on it. On the wall above her head was an old clock with some foreign words on its dusty face. In the many years that it had been hanging here no one had bothered to find out what they meant. But then, only the men-folk and Halya knew how to tell the time. Her mother-in-law bad lived seventy years without ever thinking of the date, let alone the time. The minute hand had fallen off during the war and the hour hand had stopped two or three weeks ago.

    It was harvest time and Halya’s arms, tanned to the elbows, were aching with weariness. She felt as if she was still in the field. Heavy sheaves, bound by nimble fingers, passed endlessly before her eyes, piling up on the stubble. The rattle of the reaper, words, snatches of song, laughter, the murmur of the rye and the rustle of straw still echoed in her ears.

    "Mummy, why?"

    Halya tried to remember what her daughter bad been saying.

    "Why what?" she asked, puzzled.

    But Sonechka provided the answer herself.

    "He said they live in the village and we live on a farm," she repeated through a full mouth. "He said Grandfather and Daddy were gentry and that I am, too."

    "Tell him he's a foolish boy," Halya said in a tired, dull voice. She wanted to add something, but stopped. Again her ear caught the hubbub that for a moment bad died away. Again, as she stood here under the clock, a part of her seemed to be still out in the fields. "Get on with your supper, dear," she said. "Finish it quickly. It's time you went to bed."

    "Are you going anywhere, Mummy?"

    "I’ll soon be back.’

    Beyond the cherry-trees, Halya stopped and leaned her hands and breast against the grey cross-bar of the old fence. She looked out over the fields, her feet wet with the cold dew, her gaze fixed somewhere far, far away. Grasshoppers ware chirping in the wheat, which spread like a sea right up to the cherry-trees. Farther off to the right stood great piles of flax still warm with the sun and as fragrant as freshly crushed oil seeds. High above the wheat, the flax and the rich, calm earth floated the full, contented moon.

    But all this meant little, it was all meant to carry the distant drone over the fields. Somewhere out there he was sitting behind the steering wheel, he, to whom alone she longed to cry with all the pain in her heart, with all her deep sorrow:

    "Ser-yo-zha-a! Ser-yozh-ka-a!"

    Long ago he had ceased to be Seryozha, and had become Sergei.(1) He had surely long forgotten, erased from his memory all thought of the past. Now he was Seryozha for somebody else. And you, foolish one, you can cry your heart out till it bleeds, remembering, the past. . . . But there had been a time when he had been

    Seryozha for her. But that was long, long ago! No, no, it seemed only yesterday.

    Halya was just growing out of girlhood when the tailors who made sheepskin coats, two burly, morose brothers, came to their village of Garositsa from Kostyuki. Both wore fine sheepskin coats, as though to disprove the old saying that a shoemaker always goes barefoot. Both wore huge hats that seemed to have been made of whole sheepskins, both were in bast shoes and both had moustaches.

    "Girls, look! The Torbas are here!" cried one of the girls spinning tow, as she glanced out of the window.

    The tailors were Tymokh and Tikhon Torba and people who knew them only slightly could never tell one from the other. "And there's a lad with them, girls! My but he's handsome! And he's got an accordion!"

    Indeed, a young fellow was walking with the tailors – a mere boy! He wore a short jacket, topboots, and had an accordion slung over his shoulder. One of the girls rapped on the window with her spindle. He must have heard for he turned, waved a "Good day!" to them with a laugh.

    He might have come in, but one of the Torbas, the one carrying a yardstick, also looked round, said something and the lad moved on. It was strange to the girls, and to everybody else in the village for that matter, that one of the Torbas should have such a son – so fair, so well knit, so unlike these two burly, moustachioed brothers.

    He turned out to be their nephew, an orphan from a distant village. His name was Sergei, and his surname – Yurochka – was as odd as that of his uncles, but it suited him. So some people called him Seryozha and others Yurochka.(2)

    What a gay, attractive lad he was, that Yurochka! His uncles, big as they were, could settle down in the smallest cottage. They would take off their hats and sheepskin coats and, with only their moustaches to uphold their dignity, set to work, breathing hard over their sheepskins. They were a silent pair. But for Yurochka, any room was too small. Not for him alone, of course, but for him and his accordion. Sometimes his patience did not last till the evening; he would stick his needle in his shirt, wind the thread round it, glance at his uncles and reach for his accordion. He liked to have his things in order. His accordion was not kept any old way, but was always wrapped up in his aunt's shawl. He would untie the shawl and there his accordion would be, always polished and shining. The moment he would start playing the room would seem to grow bigger.

    He would play a dance, a second one, and his uncles would listen in silence. Then the elder Torba, Tymokh, the one who always carried the yardstick, would remark in his deep bass:

    "Maybe that's enough, Sergei? Maybe people don't like it?"

    Yurochka's reply would be to swing from a waltz into Mikita.

    That would instantly bring the spirit of youth into the room. As for the girls, they were always ready to spring up from their seats and go into a whirlwind dance, wide skirts flying. The master himself, if not too old, would start beating time with his foot. Even the grandmother, so old that she could remember the corvée, would peer down from her bed on the Russian stove. And Yurochka would shake his forelock and sing:

      Mikita milks the cow,
      And his missus feeds the sow.
      Mikita! Mikita!
      Put a skirt on, Mikita!

    A fine, ringing voice he had, that accordion player.

    His uncles were the only ones to listen in silence, without even pausing in their work. But you would hardly say they were not enjoying it, especially if you knew that it was they who had bought the accordion for Sergei.

    That had been a gay month in Garositsa. They had dances every evening! It was a pity that there were not enough sheepskins to keep them there the whole winter!

    Yes, it had been a wonderful time for everybody . . . . for Halya especially.

    But that was all long ago.



Belarusian version

English version




Return to the Yanka Bryl Web page     Go to the Belarusian Writers Web page     Go to the Famous Belarusians Web page     Go to the A Belarus Miscellany Topic List

Original content and overall form ©1996-2010 by Peter Kasaty : All Rights Reserved. Last Updated:  2010/01/04
Quoted Text, Graphics, Links, and Linked Content belong to their respective owners.